Tiroid hastalıkları

Tiroid tetkiklerini anlamak, ilk bakışta göründüğünden kolaydır. Yıllardır hastalarıma anlattığım at arabası benzetmesini bu sayfaya da koydum; TSH ile T3 ve T4 arasındaki ilişkiyi bir kere bu şekilde gördüğünüzde tahlil kâğıdınız anlaşılır hâle gelir.

Tiroid nedir, nasıl çalışır

Tiroid bezi boynun ön tarafında, gırtlağı saran bir organdır. Kanat şeklindeki sağ ve sol bölümleri nefes borusunun kenarına yerleşmiştir; ağırlığı 20–25 gram kadardır. Başlıca görevi tiroksin hormonunun üretilmesi ve salgılanmasıdır. Bu hormon, vücudun metabolik işleyiş hızını ayarlar.

Metabolizmanın yerinde olup olmadığını anlamak için kanda birkaç değere bakılır. T3 ve T4, tiroid bezinin ürettiği hormonlardır. TSH ise beyinden salgılanan ve tiroidi uyaran hormondur: kandaki tiroid hormonları azalınca TSH artar, tiroid hormonları çoğalınca TSH azalır.

Burada hastaların çoğunu şaşırtan şey şudur: TSH yükseldiğinde tiroid fazla değil, az çalışıyordur. Ters gibi görünen bu ilişkiyi anlatmanın en kolay yolu at arabasıdır.

Hipotiroidi: bez az çalışıyor

Tiroid hormonları yeterli düzeyde salgılanmazsa hipotiroidi ortaya çıkar. Metabolizmanın hızına bağlı bütün işlevler yavaşlar.

Belirtiler: halsizlik ve yorgunluk, kilo artışı, üşüme ve soğuğa dayanıksızlık, cilt kuruluğu, kabızlık, kalp hızında yavaşlama, unutkanlık ve zihinsel durgunluk, çökkün ruh hâli, kas güçsüzlüğü ve kramplar, adet düzeninde bozulma ve kanama miktarında artış.

Tedavi basittir: vücudun üretemediği hormon dışarıdan verilir. Levotiroksin etken maddeli ilaçlar, tiroidin ürettiği hormonun yerine geçer. Doz kan tetkikleriyle ayarlanır ve zamanla değişebilir.

Sık duyduğum iki yakınmayı burada cevaplayayım: bu ilaçlar mideye dokunmaz ve kilo aldırmaz. Aksine kilo artışı, tedavi edilmemiş hipotiroidinin kendi belirtisidir. Ancak ihtiyaçtan fazla dozda kullanılırsa ilaca bağlı zehirli guatr tablosu başlar; bu yüzden dozu kendiliğinden artırmak zararlıdır.

Hipertiroidi: bez çok çalışıyor

Tiroid hormonları normalden fazla salgılanırsa hipertiroidi — halk arasındaki adıyla zehirli guatr — ortaya çıkar. Bu kez bütün işlevler hızlanarak vücuda zarar verir.

Belirtiler: çarpıntı ve kalp hızında artış, sinirlilik ve huzursuzluk, kilo kaybı, sıcağa tahammülsüzlük, terlemede artış, ellerde titreme, uyku bozukluğu, yorgunluk, kaygı hâli, adet düzeninde bozulma ve kanama miktarında azalma. Gözlerde öne doğru fırlama (ekzoftalmus) görülebilir.

Üç tedavi yolu vardır: ilaç tedavisi, radyoaktif iyot tedavisi (halk arasında atom tedavisi) ve ameliyatla tiroidin çıkarılması.

İlaç tedavisi nasıl yürür

Hipertiroidili hastaların hepsinde önce ilaç tedavisine başlanır. Propiltiourasil veya metimazol etken maddeli ilaçlar, yanlarında nabzı yavaşlatan ilaçlarla birlikte verilir. Dozu hekiminiz hastalığın şiddetine göre ayarlar.

Başladıktan 6–8 hafta sonra kontrole çağrılır, hormon değerlerine göre doz yeniden düzenlenir. Sonrasında 1,5–2 ayda bir kontrollerle en az 9 ay ile 1 yıl arasında tedaviye devam edilir. İlacın hekime danışmadan kesilmesi hastalığın yeniden alevlenmesine yol açar ve o güne kadarki tedaviyi boşa çıkarır.

Tedavi sırasında karaciğer enzimlerinde hafif yükselmeler olabilir; bu, hipertiroidinin kendisine de bağlı olabilir. Bu nedenle AST ve ALT düzeyleri sık aralıklarla izlenir. Enzimler tedaviye rağmen giderek artıyorsa ilaç kesilerek radyoaktif iyot tedavisine geçilir.

İlaç kesildikten sonra hastalık ilk altı ayda hastaların yaklaşık üçte biri ile yarısı arasında tekrarlar. Bu yüzden ilaç bittikten sonra da kontrollere devam etmek gerekir. Tekrarlayan hastalarda kesin tedavi olarak radyoaktif iyot veya cerrahi uygulanır.

Günlük hayatta dikkat edilecekler

İyotlu tuz kullanmayın. Piyasada iyotsuz tuzlar bulunuyor. Evdeki diğer kişilerin iyot alması gerektiği için pratik çözüm şudur: yemekler tuzsuz pişirilir, siz iyotsuz tuz kullanırsınız, ailenin geri kalanı iyotlu tuz kullanır. İyotlu öksürük şurupları da aynı nedenle sakıncalıdır.

Sigarayı bırakın. Sigara içenlerde hastalık zor iyileşir ve göz bulguları daha sık ortaya çıkar.

Hastalığın tekrarlama ihtimali şu durumlarda daha yüksektir: guatrın büyük olması, genç yaş, başlangıçta şiddetli seyir, gözde fırlama bulgusunun bulunması, sigara kullanımı, iyotlu tuz veya iyotlu şurup alınması, TPO antikorlarının yüksek olması, hormonları normale getirmek için yüksek doz ilaç gerekmesi ve TSH düşüklüğünün düzelmemesi.

Guatr ve nodüller

Guatr, tiroid bezinin büyümesidir; tek başına bir hastalık adı değil, bir bulgudur. Bez büyümüş olduğu hâlde hormonlar normal olabilir. Nodül ise bez içinde oluşan yuvarlak kitlelerdir ve toplumda çok sık görülür.

Değerlendirme üç basamaklıdır: kan tetkikleriyle bezin çalışması, ultrasonla nodülün özellikleri, gerektiğinde ince iğne biyopsisi ile hücre incelemesi. Biyopsi kararını nodülün büyüklüğü tek başına vermez; ultrasondaki görünümü belirleyicidir. Nodüllerin büyük çoğunluğu iyi huyludur.

Tiroid ameliyatı

Ameliyat şu durumlarda gündeme gelir: iğne biyopsisi kanser veya şüpheli gelen nodüller, nefes borusuna ya da yemek borusuna bası yapan büyük guatrlar, ilaç ve radyoaktif iyot tedavisine yanıt vermeyen zehirli guatr, ve bez içinde giderek büyüyen nodüller.

Ameliyatta bezin yalnız bir yarısı ya da tamamı çıkarılabilir; bu karar hastalığın tipine göre verilir. Kesi boyun ön kıvrımına yerleştirilir ve zamanla belirsizleşir.

Konuşulması gereken iki risk vardır. Birincisi, ses tellerini çalıştıran sinirlerin tiroidin hemen arkasından geçmesidir; bu sinirler ameliyat boyunca bulunup korunur, buna rağmen geçici ses kısıklığı görülebilir, kalıcı ses değişikliği ise seyrektir. İkincisi, kanda kalsiyum düzeyini ayarlayan paratiroid bezlerinin tiroide komşu olmasıdır; ameliyattan sonra kalsiyum geçici olarak düşebilir, ağız çevresinde ve parmaklarda uyuşma yapar, kalsiyum takviyesiyle düzeltilir.

Bezin tamamı alındığında vücut artık tiroid hormonu üretemez. Bu durumda hasta, hekim eliyle hipotiroidi hâline getirilmiş olur ve eksik hormon ömür boyu dışarıdan verilir — yukarıdaki şemanın dördüncü karesi tam olarak budur. Bezin yarısı alındığında ise kalan doku birçok hastada yeterli hormonu üretmeye devam eder.

Sık sorulanlar

Değerlendirme için randevu Kanser cerrahisi