Kabızlık ve dışkılama bozuklukları

"Doktor bey, bende peklik var." "Kaç günde bir tuvalete çıkıyorsunuz?" "Her gün. Hatta günde beş altı kez gidiyorum, kalem gibi ince bir parça yapıyorum, gerisi gelmiyor. Boşalamadan kalkıyorum." Bu hasta kabız değildir. Bu sayfa, o farkı anlatmak için yazıldı.

Kabızlık hastalık değil, belirtidir

Kabızlık; sert kıvamda, az miktarda, seyrek ve güçlükle dışkılamadır. Haftada üçten az dışkılama, dışkılamaların dörtte birinden fazlasında ıkınma, sert ya da parça parça dışkı ve tam boşalamama hissi tanımın içindedir. Normal dışkının yüzde yetmiş ile doksanı sudur; kabızlıkta bu su azalmıştır.

"Normal" kişiden kişiye değişir: kimi günde üç kez, kimi haftada üç kez tuvalete gider ve ikisi de sağlıklıdır. Başlıca sebepler hareketsizlik, lifsiz beslenme, yetersiz sıvı, bazı ilaçlar (ağrı kesiciler, antidepresanlar, idrar söktürücüler), tiroid tembelliği, gebelik ve irritabl bağırsak sendromudur. Uzun yıllar süren dışkılama bozuklukları da sonunda gerçek kabızlığa dönüşebilir.

Şu durumlarda kabızlık bir belirtiden fazlasıdır ve ileri inceleme gerekir: iki haftadan uzun süren yeni başlamış kabızlık, dışkıda kan, açıklanamayan kilo kaybı, dışkı kalınlığında belirgin incelme, elli yaş üstünde yeni başlayan şikâyet. Bunlar kalın bağırsak kanseri dâhil ciddi hastalıkların işareti olabilir; kolonoskopi yapılmadan "kabızlık" deyip geçilmez.

Kolon geçiş zamanı: sorun bağırsağın neresinde

Kabızlığı olan hastada ilk soru şudur: bağırsağın tamamı mı yavaş çalışıyor, yoksa dışkı çıkışa kadar geliyor da orada mı takılıyor? Bu ikisi tamamen farklı hastalıklardır ve tedavileri farklıdır. Ayrımı yapan tetkik kolon geçiş zamanıdır: röntgende görünen işaretleyiciler yutulur, belirli günlerde çekilen filmlerde işaretleyicilerin nerede ilerlediği ve nerede biriktiği izlenir.

Basit, ucuz ve zahmetsiz bir tetkiktir. Şaşırtıcı olan, bu kadar sık görülen bir şikâyetin ayrımı için bu kadar değerli bir yöntemin ne kadar az kullanıldığıdır.

Dışkılama bozuklukları: kabızlık sanılan başka bir hastalık

Eksik boşalma hissi, gün içinde defalarca tuvalete gidip az bir parça çıkarma, dışkının makat ağzına gelip bir türlü atılamaması, dışkılarken parmakla ya da elle yardım etme, sümüklü dışkı, ağrılı dışkılama. Bu hastalar yıllarca "kabızlık" diye ilaç, bitki çayı ve müshil kullanmıştır; hiçbiri işe yaramamıştır, çünkü sorun bağırsağın çalışmaması değil, çıkışın açılmamasıdır.

Poliklinik yoğunluğunda "kabızlık" cevabı yeterli görülür ve reçete yazılır. Oysa tanı koyduran şey doğru soruları sormaktır: Dışkılamak sizi rahatlatıyor mu? Bir kerede tam boşalabiliyor musunuz? Ve sorulmadığı sürece söylenmeyen, utanılan, çoğu zaman ilk kez sorulan soru: dışkınızı çıkarabilmek için elinizle yardım ediyor musunuz? Bu soruyu duyan hastanın yüzündeki ifadeyi tanırım; yıllardır anlatamadığı sorunun bir adı olduğunu o an anlar. Bana bunu öğreten hastayı ayrı bir yazıda anlattım.

Rektosel

Kadınlarda görülür. Bağırsağın makata yakın son bölümünün ön duvarı zayıflayarak vajen tarafına doğru balonlaşır. Ikınma sırasında dışkı, çıkışa doğru gideceğine bu cebe dolar; hasta eksik boşalır, bir süre sonra yeniden dışkılama isteğiyle tuvalete döner. Elle ya da parmakla yardım etmek, rektoselin en belirleyici işaretidir. Rektoskopi ve kolonoskopi ile teşhis konmaz; bu tetkikler normal çıkar ve hasta "bir şeyiniz yok" cevabıyla evine döner.

Anismus (uyumsuz dışkılama)

Dışkılama sırasında gevşemesi gereken dış makat kası ve puborektal kas, tam tersine kasılır. Dışkı makat ağzına kadar gelir ve orada tıkanır. Sebebi çoğu zaman bilinmez; rektosel, makat sarkması ve geçmiş travmalarla birlikte görülebilir. Tedavi edilmezse dışkı taşlaşmasına, aşırı ıkınmaya bağlı rektum genişlemesine ve istemsiz dışkı kaçırmaya yol açabilir.

Tedavisi cerrahi değildir: pelvik taban egzersizleri, biofeedback (makat kaslarını doğru kasıp gevşetmeyi öğreten, sensörlü bir eğitim yöntemi) ve dirençli olgularda puborektal kasa botulinum toksini enjeksiyonu. Biofeedback aylar süren bir eğitimdir ve hastanın katılımını gerektirir; sonuç alan hastalarda hayat değiştiricidir.

Defekografi: tanıyı koyan tetkik

Röntgen ışınını geçirmeyen bir kontrast madde makattan bağırsağa verilir ve hasta, skopi altında dışkılar. Bağırsağın son bölümünün dışkılama sırasındaki hareketleri, açılanmaları, balonlaşan bölümler, bağırsağın iç içe geçmesi ve sarkması gerçek zamanlı görülür. Rektosel ve rektal intussusepsiyon tanısında yerini tutan başka bir yöntem yoktur; manyetik rezonansla yapılan biçimi de vardır. "Eski yöntem" diye istenmemesi, hastaların yıllarca tanısız kalmasının sebeplerinden biridir.

Günlük hayatta ne yapmalı

Hareket, lif ve sıvı üçlüsü klişe gibi görünür ama işe yarar. Sabah erken yapılan tempolu yürüyüş bağırsağı uyarır; yürürken karına saat yönünde masaj yapılabilir. Kahvaltıdan sonra her gün aynı saatte, acele etmeden tuvalete oturmak bağırsağa bir düzen öğretir. Çok fazla süt ürünü bazı kişilerde kabızlığı artırır. Uzun süre oturarak çalışanlarda kabızlık daha sıktır; ara vermek gerekir.

Karın ameliyatı geçirmiş kişilerde karın içi yapışıklıklar bağırsak geçişini daraltabilir. Bu hastalarda iyi çiğnenmeden yutulan lifli gıdalar — özellikle kurumuş incir gibi meyveler — gerçek tıkanıklığa yol açabilir. Tıkanıklık nedeniyle ameliyata aldığım hastalar arasında bu az değildir.

Sık sorulanlar

Değerlendirme için randevu İBS ve mikrobiyota